مهاجرنشينهايى در جدّه ( بندر نزديك مكّه ) ، در شهرهاى بندرى سوريه و نيز در مصر به وجود « 373 » آوردند . همچنين بخش عظيمى از رفت‌وآمدهاى دريايى به هند ، اندونزى و خاور دور در دست تجّار ايرانى بود كه البتّه به زودى در خارج در كنار اعراب به‌عنوان مجتمع ( مسلمان ) ظاهر شدند . « 374 » قابليّت ايرانيان در زمينهء تجارت زمانى رشد يافت كه گسترش قلمرو اسلام برخى از محدوديتهاى سياسى را كه از قبل به وجود آمده بود ، بر طرف كرد . اگرچه در آن زمان مانند دوران « 375 » بعد كاروانهاى تجارى مىتوانستند حتى از مرزهاى دولتهاى متخاصم سياسى هم گذر كنند ، « 376 » با اين‌همه ، شركتهاى تجارتى علاقه‌مند بودند كه در كشورهاى بيگانه ، خود را به‌عنوان فرستادگان رسمى قلمداد كنند ، چنان كه مثلا در چين همواره اين‌طور رفتار مىكردند . ( نحوه برخورد شارلمانى [ كارل كبير ] با فرستادگان معروف هارون الرشيد فقط در منابع غرب ذكر شده است ) . « 377 » همچنين رقابت با ديگر اقوامى كه در كار تجارت قابليت كافى داشتند « 378 » ( از جمله يونانيان مسيحى كه بعدها توانستند فعاليت خود را تا جيرفت كرمان توسعه دهند ) ، بر ايرانيان تأثير مثبت گذاشت . اهميّت ويژهء اين امر در اين بود كه در قوميت ايرانى - از نظر زبان - به تدريج ملل ديگرى ظاهر شدند . نخست بخشى از قوميت يهود - گروههايى از يهوديان در اينجا مانند جاهاى ديگر و زمانهاى ديگر - تغيير مذهب داده و مسلمان شده بودند ، و بعد بيشتر از همه سغديان كه به‌ويژه در زمان سامانيان و سلجوقيان ،

--> ( 373 ) . Mez 448 f . ( 374 ) . رجوع كنيد به مبحث « كشتيرانى » در كتاب حاضر . ( 375 ) . رجوع كنيد به : S . 156 Anm 8 مانند ) Spuler , Goldene Horde s . 389 ( 376 ) . در سال 82 ه / 701 م گروهى از انايان عرب پس از دستگيرى غير منتظره در نزديكى كش ، خود را به‌عنوان تاجر وانمود كردند ( با اين اطمينان كه بدين گونه ، مراعات لازم در حق آنان به عمل مىآيد . در حقيقت تركان به گرفتن لباسى از كتان و يك كمان قناعت مىكردند : ابن اثير : الكامل ، ج 4 ، ه 182 . ( 377 ) . F . W . Buckler : Harunu'l - Rashid and Charles the Great , Cambridge / Mass . 1931 ( اين موضوع را Walther Bjarkman در : OLZ 1933 , SP . 693 - 695 رد كرده است ) . - . Franke , Ext . 16 . ( 378 ) . ارمنيان در آن زمان جزو آنها بشمار نمىآمدند . Mez 450